Hoe boeken de dood doen leven

Over de dood wordt niet geknutseld op school, daar hebben we de lente voor. Maar over de dood kan wel worden nagedacht, ook door kinderen. Daar zijn zelfs geen lessuggesties voor nodig, omdat er boeken bestaan. Boeken op maat van kinderen, die de dood niet uit de weg gaan, maar hem ook niet je strot in rammen. Boeken die kinderen in hun eigen tempo helpen om de dood te leren kennen. Of niet. Want een boek kun je altijd dichtslaan. Maar tijdens een minuut stilte is zelfs een kuchje al te veel.

Klassieke muziek
Tijdens de dag van nationale rouw gisteren was ik voor de Jeugdboekenweek in een school. Om tien voor elf gingen de kinderen van alle klassen naar de speelplaats voor een moment van bezinning. Er klonk klassieke muziek om de ernst te onderstrepen en er werden een paar tekstjes voorgelezen door een slecht werkende microfoon. De kleuters keken verward rond: stilte, zonder eerst een fluitsignaal van de meester? Een paar meisjes van het zesde leerjaar huilden, de jongens keken er schouderophalend naar. Alleen de volwassenen leken echt aangedaan, voor de kinderen leek de minuut stilte meer op een brandoefening: een beetje spannend, iets onverwachts dat de dag brak.
Toen ik terug in de klas verder voorlas over levende mensen en dieren, waren de kinderen even enthousiast en lacherig als vóór de minuut stilte. Heeft een gemeenschappelijk rouwmoment dan geen zin ? Toch wel, het toont dat we meeleven met de mensen die na zo’n totaal willekeurige ramp toch maar verder moeten. Maar wat zo’n minuut stilte niet doet, is kinderen echt doen nadenken over die roekeloze, onredelijke dood. Waar moeten kinderen aan denken tijdens die minuut? Ze kunnen zich niet inleven in het verdriet van de ouders die een kind verloren, en eigen doden hebben ze meestal nog niet, en maar goed ook.
Kunnen boeken dan wat die minuut stilte niet kan? Ik las enkele maanden geleden Astrid Lindgrens De gebroeders Leeuwenhart voor aan mijn oudste zonen van tien en negen, en toen merkte ik dat zelfs ik in de weg zat bij woorden over doodgaan. Tijdens een van de beginscènes al hield ik het niet meer droog: het gaat meteen over broers die te vroeg sterven, en briefjes schrijven naar hun eenzaam achterblijvende moeder: ‘Niet huilen, mama.’ Mijn stem stokte, en ik was nog geen vijf minuten ver in het verhaal. Zei de ene zoon tegen de andere: ‘O jee, haar neus wordt al rood…’ ‘Ze gaat wenen!’ Ze grijnsden me toe, terwijl de tranen me over de wangen liepen. Zij snapten die tranen niet. De jongens gingen dood, ja. ‘Jammer, hé’, zeiden ze. En: ‘Lees je nog verder?’

Iets groots en verafs
Ik ben zeker dat die woorden hen veel meer hadden geraakt als ze die zelf hadden gelezen. Alleen zijn met bepaalde woorden, en die woorden tot de jouwe maken, zodat je ze achter de hand hebt als de dood bij jou komt aankloppen: dat kan een boek doen. Een boek kan iets universeels als rouw tot iets heel persoonlijks maken. Je eigen dood, hoe onvoorstelbaar ook voor een kind, wordt een mogelijkheid omdat je je inleeft in het personage: je wordt een ander mens. Zonder toeschouwers kijk je de dood even in de ogen: als je leeft, ga je ook dood, dat is een simpele boodschap die kinderen begrijpen. Maar dat het ook over hen gaat, wordt meestal verzwegen: de dood is iets uit de krant, iets wat veraf blijft. Iets groots, zo groots dat we er alle klassen voor laten leeglopen om samen één minuut stil te zijn in deze lawaaierige tijden.
Door stil te blijven, hou je die dood op een afstand. Door er woorden aan te wijden, laat je de dood dichterbij komen. En dichtbij: daar hoort het ook. Niets dat zo van iedereen is – kind of niet – als de dood. In het beste geval hou je die willekeurige woorden vast, lijkt het alsof het altijd al je eigen woorden waren. En als er dan iemand sterft, heb je die woorden nog, blijf je niet alleen met die stilte zitten. Stilte kan troostend zijn, maar geef mij liever woorden, zelfs al zijn het niet helemaal de juiste. Boeken reiken die woorden aan. En volwassenen kunnen die boeken aanreiken aan kinderen.
Ik kan tips geven, maar er zijn mensen die daar beter toe bevoegd zijn: de mensen achter kinderboekenwebsites, toegewijde bibliotheekmedewerkers en boekhandelaren. Ik hoop dat ze overstelpt worden met vragen naar boeken over de dood, en voor mijn part ook met vragen naar boeken over hoe je dode lentebloemen weer tot leven wekt, want daarover was de jongste van vijf deze week dan weer verbolgen. ‘Wordt het dan geen lente?’ vroeg hij toen hij de krokusjes nu al uitgeteld op het gras zag liggen, nog vóór het gele knutselseizoen zelfs maar was begonnen.

Verschenen in De Standaard van 17 maart 2012 (met een prachtige illustratie van Mattias De Leeuw).

Zomerzotheid

Vele jaren geleden werd ik geboren. Toen veranderde alles voor mij. Nauwelijks enkele jaren later zong ik al mee met deze hit. Ik denk niet dat ik één woord juist zong, maar ondertussen weet ik dat het lied ‘Meu amigo Charlie Brown’ heet. Deze zomer werd het puur toevallig ons vakantielied, nadat we ook al puur toevallig een paar oude Charlie Browns op de kop tikten op een Bretoense markt. Nu zingen de kinderen alle woorden uit volle borst fout, en zo mag de zomer nog lang duren. Ik wil niet dat de dagen weer in kunstmatige stukken gehakt worden, waardoor de tijd vliegt in plaats van langzaam te kruipen en zich af en toe te stoten. Eindeloze vakantie, maak je naam waar, laat alles nog gebeuren. En jij, ellendige septembermaand van juist en fout, van te late melkbriefjes en van niet te ontlopen verantwoordelijkheden, ga toch wandelen. Jij bent bijlange nog niet geboren.

‘Ik haat Roald Dahl!’

Ik lees momenteel elke avond voor uit Dahls ‘Daantje de wereldkampioen’, een verhaal over fazanten stropen door middel van geweekte, opengesneden, met slaapmiddel gevulde en weer dichtgenaaide rozijnen. En een meeslepend verhaal, want toen ik gisteravond stopte met voorlezen werd de oudste woest omdat hij al de hele dag aan die tweehonderd rozijnen dacht en hij het nu nóg niet wist, of het zou lukken om al die fazanten om te leggen. Ik zei hem dat de schrijver het natuurlijk niet meteen prijsgaf, anders werd het nooit zo’n dik boek. Eerst spraken ze me streng toe: ‘Gij zult verder lezen!’, daarna smeekten ze me om nog een hoofdstuk: ‘toe, mama, één hoofdstuk maar, een paar blaadjes, één blad, een half?’ Maar ik was onvermurwbaar. Waarop de oudste er bovenstaande zin uit gooide: ‘Ik haat Roald Dahl!’ Ongetwijfeld het mooiste compliment dat je als schrijver kunt krijgen van een kind. Nu zitten ze op school, maar ik ben zeker dat ze aan die rozijnen denken. Vanavond lees ik het uit, wat er ook gebeurt.

Tranen lachen – Vrolijke kerst!

‘Wanneer mensen het hebben over gehandicapte kinderen, zetten ze een gelegenheidsgezicht alsof ze het hebben over een ramp. Ik zou nu eens willen proberen om het met een glimlach over jullie te hebben. Ik heb om jullie moeten lachen, en niet altijd ongewild.’

Aan het woord is Jean-Louis Fournier, vader van twee gehandicapte zonen. Hij schreef een boek over wat hun geboorte met zijn leven heeft aangericht. Geen stroop, geen valse goedheid, en zeker geen eind goed al goed in dit kleine boekje. Wel veel (zwarte) humor, pakkende eerlijkheid en stillevens met woorden. Zijn zonen doen hem eerder aan E.T. denken dan aan Tarzan, hij beeldt zich in dat letters voor hen als colonnes mieren zijn, die ze willen platdrukken, hij schrijft hoe het familiealbum zo plat als een pannenkoek is, ‘de onthutste en gebutste smoeltjes van mijn twee jochies’ doen het niet zo goed op foto. Je wordt er heel stil van, als je uitgelachen bent.

Als je één boek leest in de kerstvakantie, laat het dan dit zijn: ‘Waar gaan we heen, papa?’ van Jean-Louis Fournier. Daarmee blijf je gegarandeerd met je voeten op de grond; laat het zweven maar aan de engelen over.

Signeersessie

Nu zondag 19 december signeer ik tijdens de geschenkenbeurs van Oxfam Wereldwinkel in de parochiezaal van Oosteeklo, van 14 tot 17 uur.

Er komen ook andere auteurs signeren: Tine Mortier (o.a. van het prachtige ‘Mare en de dingen’), Thomas Blommaert (‘Ik was nog nooit in Zelzate geweest’) en Martin Heylen. Tine Mortier zal ook voorlezen voor de kinderen en daarnaast kun je er ook met een gerust geweten cadeautjes kopen zodat de kerstkalkoen het enige onschuldige slachtoffer is dit jaar.

En geef toe: naar Oosteeklo had u al altijd eens willen gaan.

Hopelijk tot zondag!

Kerst

Ik heb niets met Kerstmis, maar die lichtjes in de kerstboom kunnen me wel bekoren. Alleen: zo’n kerstboom in huis en dan de tv aan, waarvan het felle licht het mooie, voorzichtige hier-en-daarlicht van de kerstlampjes doodschettert? Nee. Er moeten betere manieren zijn om rond die boom te zitten.

De Notenkraker is een ‘orkestvertelling’ met muziek van Tsjajkovski en een tekst van Siska Goeminne (naar een kerstverhaal van E.T.A. Hoffmann). Een luisterboek dus. De tekst is prachtig compact en toch goed te volgen, de muziek is uitbundig, de vertelstem van Warre Borgmans voert je helemaal mee en op het einde kan er voluit rond de kerstboom gedanst worden. Het is niet dat ik zo’n Tsjajkovskifan ben, de muziek is als geschater: aanstekelijk, maar het hoeft ook weer niet al te lang te duren of het wordt vervelend. Maar het verhaal is betoverend, het doet je verlangen naar een tijd waarin cadeautjes nog getimmerd of gebreid waren, met eigen handen wel te verstaan en niet ‘zelfgemaakt’ besteld via internet.

Wij hebben nog een voorraad noten in huis, dus met de notenkraker erbij schuiven we straks de cd nog eens in de lade. Eat this, Mickey Mouse Clubhouse. En ook Bob de Bouwer kan beter rechtsomkeert maken met zijn bende gemotoriseerde vrienden. Wij gaan dansen, deze kerst.

Woorden

Ik heb niets tegen woorden. Maar ze zijn zo duidelijk, soms. Of zo onduidelijk. Ze zitten er soms net naast. Of ze herleiden iets tot bijna niets meer, omdat het al zo vaak is gezegd of geschreven. Je hebt er soms zoveel van nodig om slechts iets heel eenvoudigs uit te drukken. En dan nog lukt het je niet.

(Ik had graag goed kunnen tekenen. Eén lijn, een juiste krul, wit over grijs over appelblauwzeegroen, en daar is een wolk waar je uren naar kunt kijken. Je kunt ze zelfs aan je muur hangen en er je hele leven niet op uitgekeken geraken. Maar ik kan niet tekenen.)

En dus moet ik schrijven. Ook als ik een klassieker als Scott Fitzgerald lees (‘Tender is the night’), lees ik heel veel stukken die me niets doen, maar dan kom ik plots een zin tegen die in mijn hoofd openspat en daar alles even stilzet. Dus lees ik verder, en schrijf ik verder.

Een viertal quasi lege schriftjes voor me, voor de boeken die nu nog maar een paar zinnen zijn, of zelfs niet meer dan een gevoel, of een idee of twee. Een paar woorden die zullen uitgroeien tot boeken als ik er tijd aan besteed, als ik ze de nodige aandacht geef en ze omarm, af en toe. En ja, ik zal ze af en toe ook eens moeten uitschelden, vrees ik… Arrogant stelletje driedubbelgefrituurde etterbuilen!

Onder de tafel

Lang geleden dat ik onder een tafel zat, aan de voeten van de grote mensen. Nu mijn boek af is en ik weer volwassen dingen moet doen, lonkt die wereld. Ik geef deze middag een workshop aan twaalf kinderen waarbij ik het als grote mens voor het zeggen heb. Als niets werkt, kruipen we met z’n allen onder de tafel. Plaats genoeg, daar.

Geronimo Stilton voor wie niet van Geronimo Stilton houdt

Vorige week was er kinderboekenweek in Nederland. Het thema was ‘De grote tekententoonstelling: beeldtaal in kinderboeken’. ‘Hoe maak ik een vriend’ is een van de beeldleestips. Als je hier klikt, zie je waarom het boek getipt wordt. En je krijgt op Leesplein nog veel meer tips voor boeken waarin tekeningen een belangrijke rol spelen. Een boek met veel tekeningen is vaak een verademing voor kinderen die niet vlot lezen. Ook als je voorleest, kunnen sommige kinderen zich beter concentreren op het verhaal als ze ook iets zien, als de bladspiegel regelmatig wordt onderbroken door illustraties, humoristische schetsjes, opsommingen in lijstjes… Joke Van Leeuwen doet het al zo lang op een meesterlijke manier, en toch is het een vervelende muis die met de eer gaat lopen. Ik geloof er wel in dat de manier waarop de boeken van de firma Geronimo Stilton ineenzitten werken voor kinderen met weinig leeservaring. Maar de verhalen en de illustraties zijn zo slordig ineengeflanst dat je kinderen na een paar boeken beter verdienen. Gelukkig is er leven na de belegen muis.

.

Soms al eens één oogje open…

maar niet voor lang. Nog eventjes… toe!