boeken voor kleine en grote kinderen

Archive for maart, 2012|Monthly archive page

Meester Cowboy

In Nominaties en prijzen on maart 28, 2012 at 9:50 am

De Jeugd-boekenweek zit er bijna op, en ik heb de afgelopen weken heel wat juffen en meesters ontmoet, maar een meester Cowboy zoals in ‘Op je kop in de prullenbak’ zat er niet bij. Guus Kuijer won intussen wel de ALMA, en daar was ik heel blij om. Ik moet deze grote auteur voortaan maar eens beginnen noemen als ik het over de klassiekers van de jeugdliteratuur heb. Een beetje Madeliefjes planten, zeg maar. Ik kijk al uit naar de volgende lezingenreeks…

Hoe boeken de dood doen leven

In Uncategorized on maart 18, 2012 at 5:11 pm

Over de dood wordt niet geknutseld op school, daar hebben we de lente voor. Maar over de dood kan wel worden nagedacht, ook door kinderen. Daar zijn zelfs geen lessuggesties voor nodig, omdat er boeken bestaan. Boeken op maat van kinderen, die de dood niet uit de weg gaan, maar hem ook niet je strot in rammen. Boeken die kinderen in hun eigen tempo helpen om de dood te leren kennen. Of niet. Want een boek kun je altijd dichtslaan. Maar tijdens een minuut stilte is zelfs een kuchje al te veel.

Klassieke muziek
Tijdens de dag van nationale rouw gisteren was ik voor de Jeugdboekenweek in een school. Om tien voor elf gingen de kinderen van alle klassen naar de speelplaats voor een moment van bezinning. Er klonk klassieke muziek om de ernst te onderstrepen en er werden een paar tekstjes voorgelezen door een slecht werkende microfoon. De kleuters keken verward rond: stilte, zonder eerst een fluitsignaal van de meester? Een paar meisjes van het zesde leerjaar huilden, de jongens keken er schouderophalend naar. Alleen de volwassenen leken echt aangedaan, voor de kinderen leek de minuut stilte meer op een brandoefening: een beetje spannend, iets onverwachts dat de dag brak.
Toen ik terug in de klas verder voorlas over levende mensen en dieren, waren de kinderen even enthousiast en lacherig als vóór de minuut stilte. Heeft een gemeenschappelijk rouwmoment dan geen zin ? Toch wel, het toont dat we meeleven met de mensen die na zo’n totaal willekeurige ramp toch maar verder moeten. Maar wat zo’n minuut stilte niet doet, is kinderen echt doen nadenken over die roekeloze, onredelijke dood. Waar moeten kinderen aan denken tijdens die minuut? Ze kunnen zich niet inleven in het verdriet van de ouders die een kind verloren, en eigen doden hebben ze meestal nog niet, en maar goed ook.
Kunnen boeken dan wat die minuut stilte niet kan? Ik las enkele maanden geleden Astrid Lindgrens De gebroeders Leeuwenhart voor aan mijn oudste zonen van tien en negen, en toen merkte ik dat zelfs ik in de weg zat bij woorden over doodgaan. Tijdens een van de beginscènes al hield ik het niet meer droog: het gaat meteen over broers die te vroeg sterven, en briefjes schrijven naar hun eenzaam achterblijvende moeder: ‘Niet huilen, mama.’ Mijn stem stokte, en ik was nog geen vijf minuten ver in het verhaal. Zei de ene zoon tegen de andere: ‘O jee, haar neus wordt al rood…’ ‘Ze gaat wenen!’ Ze grijnsden me toe, terwijl de tranen me over de wangen liepen. Zij snapten die tranen niet. De jongens gingen dood, ja. ‘Jammer, hé’, zeiden ze. En: ‘Lees je nog verder?’

Iets groots en verafs
Ik ben zeker dat die woorden hen veel meer hadden geraakt als ze die zelf hadden gelezen. Alleen zijn met bepaalde woorden, en die woorden tot de jouwe maken, zodat je ze achter de hand hebt als de dood bij jou komt aankloppen: dat kan een boek doen. Een boek kan iets universeels als rouw tot iets heel persoonlijks maken. Je eigen dood, hoe onvoorstelbaar ook voor een kind, wordt een mogelijkheid omdat je je inleeft in het personage: je wordt een ander mens. Zonder toeschouwers kijk je de dood even in de ogen: als je leeft, ga je ook dood, dat is een simpele boodschap die kinderen begrijpen. Maar dat het ook over hen gaat, wordt meestal verzwegen: de dood is iets uit de krant, iets wat veraf blijft. Iets groots, zo groots dat we er alle klassen voor laten leeglopen om samen één minuut stil te zijn in deze lawaaierige tijden.
Door stil te blijven, hou je die dood op een afstand. Door er woorden aan te wijden, laat je de dood dichterbij komen. En dichtbij: daar hoort het ook. Niets dat zo van iedereen is – kind of niet – als de dood. In het beste geval hou je die willekeurige woorden vast, lijkt het alsof het altijd al je eigen woorden waren. En als er dan iemand sterft, heb je die woorden nog, blijf je niet alleen met die stilte zitten. Stilte kan troostend zijn, maar geef mij liever woorden, zelfs al zijn het niet helemaal de juiste. Boeken reiken die woorden aan. En volwassenen kunnen die boeken aanreiken aan kinderen.
Ik kan tips geven, maar er zijn mensen die daar beter toe bevoegd zijn: de mensen achter kinderboekenwebsites, toegewijde bibliotheekmedewerkers en boekhandelaren. Ik hoop dat ze overstelpt worden met vragen naar boeken over de dood, en voor mijn part ook met vragen naar boeken over hoe je dode lentebloemen weer tot leven wekt, want daarover was de jongste van vijf deze week dan weer verbolgen. ‘Wordt het dan geen lente?’ vroeg hij toen hij de krokusjes nu al uitgeteld op het gras zag liggen, nog vóór het gele knutselseizoen zelfs maar was begonnen.

Verschenen in De Standaard van 17 maart 2012 (met een prachtige illustratie van Mattias De Leeuw).